Λόγος Ε΄Περί Μετανοίας
(Για την πραγματική και γνήσια μετάνοια και για τους αγίους καταδίκους και για τη Φυλακή)
1. Ο Ιωάννης κάποτε, (την ημέρα της Αναστάσεως), έτρεξε πριν από τον Πέτρο (στον τάφο του Κυρίου). Και εμείς τοποθετήσαμε τον λόγο της υπακοής πριν από τον λόγο της μετανοίας. Διότι ο Ιωάννης έγινε τύπος υπακοής, ενώ ο Πέτρος μετανοίας.
2. Μετάνοια σημαίνει ανανέωση του βαπτίσματος. Μετάνοια σημαίνει συμφωνία με τον Θεό για νέα ζωή. Μετανοών σημαίνει αγοραστής της ταπεινώσεως. Μετάνοια σημαίνει μόνιμος αποκλεισμός κάθε σωματικής παρηγοριάς. Μετάνοια σημαίνει σκέψη αυτοκατακρίσεως, αμεριμνησία για όλα τα άλλα και μέριμνα για την σωτηρία του εαυτού μας. Μετάνοια σημαίνει θυγατέρα της ελπίδας και αποκήρυξη της απελπισίας. Μετανοών σημαίνει κατάδικος απαλλαγμένος από αισχύνη.
Μετάνοια σημαίνει συμφιλίωση με τον Κύριο, με έργα αρετής αντίθετα προς τα παραπτώματα μας. Μετάνοια σημαίνει καθαρισμός της συνειδήσεως. Μετάνοια σημαίνει θεληματική υπομονή όλων των θλιβερών πραγμάτων. Μετανοών σημαίνει επινοητής τιμωριών του εαυτού του. Μετάνοια σημαίνει υπερβολική ταλαιπωρία της κοιλιάς (με νηστεία) και χτύπημα της ψυχής με υπερβολική συναίσθηση.
3. Τρέξτε και ελάτε. Ελάτε όλοι όσοι παροργίσατε τον Θεό, για να ακούσετε αυτά που έχω να σας διηγηθώ. Συγκεντρωθείτε για να δείτε αυτά που μου έδειξε ο Θεός προς οικοδομή. Ας τοποθετήσουμε πρώτη και ας προτιμήσουμε μια διήγηση που αναφέρεται σε τιμημένους εργάτες της αρετής που ζούσαν χωρίς τιμή.
4. Όσοι ανέλπιστα πέσαμε σε κάποια αμαρτία, ας τα ακούσουμε αυτά και ας τα κρατήσουμε και ας τα μιμηθούμε. Σηκωθείτε και καθίστε (να ακούσετε) εσείς που είστε πεσμένοι από τις αμαρτίες. Δώστε προσοχή στον λόγο μου, αδελφοί μου. Ανοίξτε τα αυτιά σας όλοι εσείς που θέλετε με πραγματική επιστροφή να συμφιλιωθείτε πάλι με τον Θεό.
5. Όταν άκουσα εγώ ο μικρός και αδύνατος ότι ήταν σπουδαίος και θαυμαστός ο τρόπος της ζωής και η ταπείνωση αυτών που έμεναν στην απομονωμένη Μονή, την λεγόμενη Φυλακή, η οποία υπαγόταν στον εξαίρετο εκείνο φωστήρα που προαναφέραμε, παρακάλεσα τον όσιο να την επισκεφθώ. Και πράγματι υποχώρησε στην παράκληση μου ο μέγας Ποιμένας, μη θέλοντας ποτέ να λυπήσει άνθρωπο.
Μόλις έφθασα λοιπόν στη Μονή αυτών που μετανοούσαν, και στον τόπο αυτών που αληθινά πενθούσαν, αντίκρυσα πραγματικά, αν μπορούμε να το πούμε, πράγματα που οφθαλμός αμελούς ανθρώπου δεν είδε και αυτί ράθυμου δεν άκουσε και νους ανθρώπου οκνηρού δεν φαντάστηκε (πρβλ. Α΄ Κορ. β΄ 9). Είδα και άκουσα πράγματα και λόγια που έχουν την δύναμη να εκβιάσουν το έλεος του Θεού, τρόπους και μορφές ασκήσεως που μπορούσαν να κάμψουν σύντομα την φιλανθρωπία Του.
Άλλους από τους ενόχους αυτούς και όχι πλέον ενόχους, τους είδα να στέκονται όλη την νύκτα μέχρι το πρωί στην ύπαιθρο. Να έχουν τα πόδια ακίνητα. Από την πίεση του ύπνου και την βία που εξασκούσαν επάνω στην φύση τους να πηγαίνουν πέρα-δώθε κατά τρόπο αξιολύπητο. Να μη προσφέρουν στον εαυτό τους καμμία ανάπαυση. Αντίθετα δε να τον επιπλήττουν, να τον ξυπνούν και να του επιτίθενται με «ατιμίες» και ύβρεις. Άλλους τους είδα να ατενίζουν τον ουρανό με ύφος αξιολύπητο, και με οδυρμούς και κραυγές να επικαλούνται από εκεί την βοήθεια.
Άλλους να στέκονται στην προσευχή δένοντας τά χέρια πίσω σαν τους καταδίκους, σκύβοντας το σκυθρωπό τους πρόσωπο κάτω, κρίνοντας και καταδικάζοντας τον εαυτό τους ανάξιο να ατενίσει προς τον ουρανό. Να μην έχουν να πουν ή να προσφέρουν κάτι στον Θεό, από την αμηχανία που τους προκαλούσε η σκέψη και η συναίσθηση της αμαρτωλότητας τους. Να μην βρίσκουν πώς ή από που να αρχίσουν την ικεσία. Να παρουσιάζουν μόνο στον Θεό μία ψυχή αμίλητη και έναν νου άφωνο γεμάτο από σκοτισμό και από κάποια απελπισία.
Άλλοι πάλι να κάθονται στο έδαφος σε σάκκο και σποδό, να έχουν το πρόσωπο χωμένο στα γόνατα και να κτυπούν το μέτωπο στη γη. Άλλοι να κτυπούν συνεχώς το στήθος τους, να καταδικάζουν και να ανακαλούν την αμαρτωλή τους ψυχή και ζωή. Μερικοί από αυτούς έβρεχαν το έδαφος με τα δάκρυά τους. Και μερικοί που δεν είχαν δάκρυα πλήγωναν το σώμα τους με δυνατά κτυπήματα. Άλλοι, που δεν μπορούσαν να υποφέρουν την πίεση της καρδιάς, ολόλυζαν για την ψυχή τους σαν για νεκρό. Και άλλοι βογκούσαν εσωτερικά και εμπόδιζαν να εξέλθει από το στόμα το βογκητό. Μερικές όμως φορές, μη μπορώντας να συγκρατηθούν, αναστέναζαν απότομα. […]
Πού να εμφανιστεί ανάμεσα σ΄ αυτούς γέλιο; Πού αργολογία; Πού θυμός; Πού οργή; Αυτοί δεν γνώριζαν αν υπάρχει ακόμη οργή μεταξύ των ανθρώπων, διότι το πένθος είχε σβήσει τελείως τον θυμό μέσα τους. Πού να συναντήσεις την αντιλογία; Πού εορτή; Πού παρρησία; Πού ευχαρίστηση και περιποίηση του σώματος; Πού ίχνος κενοδοξίας; Πού ελπίδα τρυφής; Πού ενθύμηση οίνου; Πού γεύση φρούτων; Πού παρηγοριά χύτρας; Πού γλύκισμα για τον λάρυγγα; Όλων αυτών η ελπίδα είχε σβήσει γι΄ αυτούς. Πού να συναντήσεις σ΄ αυτούς μέριμνα για επίγεια πράγματα; Πού κατάκριση κάποιου ανθρώπου; Πουθενά! […]
7. Δεν το αγνοώ, θαυμαστοί μου φίλοι, ότι σε μερικούς τα κατορθώματα των μακαρίων αυτών ανθρώπων που σας διηγήθηκα θα φανούν απίστευτα, σε άλλους δύσπιστα και σε άλλους ότι δημιουργούν απόγνωσι. Ο γενναίος όμως άνδρας μάλλον θα ωφεληθή. Θα πάρη από αυτά ένα κεντρί και ένα πυρωμένο βέλος και θα φύγη με φλογερό ζήλο στην καρδιά του. Αλλά και αυτός που έχει ολιγώτερη προθυμία, θα καταλάβη την αδυναμία του, θα αποκτήση εύκολα ταπεινοφροσύνη με την αυτομεμψία και θα τρέξη πίσω από τον προηγούμενο. Δεν γνωρίζω μάλιστα μήπως και τον προφθάση. Αντίθετα ο αμελής άνδρας δεν πρέπει ούτε να πλησιάση (και να ακούση) αυτά που διηγήθηκα, μη τυχόν πέση σε τελεία απόγνωσι και σκορπίση και αυτό (το ολίγο) που μέχρι τώρα κατορθώνει, και εφαρμοσθή έτσι σ΄ αυτόν ο λόγος της Γραφής: «Από αυτόν που δεν έχει -προθυμία- και αυτό που νομίζει ότι έχει θα του αφαιρεθή» (Ματθ. κε΄ 29).
8. Δεν είναι δυνατόν σ΄ εμάς που πέσαμε στον λάκκο των ανομιών, να ανελκυστούμε από εκεί, εάν δεν καταδυθούμε στην άβυσσο της ταπεινώσεως των μετανοούντων.
9. Διαφορετική είναι η θλιμμένη ταπείνωση των πενθούντων και διαφορετικός ο έλεγχος και η καταδίκη της συνειδήσεως αυτών που ακόμη περιπίπτουν σε αμαρτίες. Διαφορετική επίσης είναι «η μακάρια πλουτοταπείνωση» που αποκτούν με την ενέργεια της θείας χάριτος οι τέλειοι. Ας μη βιασθούμε να γνωρίσουμε την τρίτη κατάσταση με λόγια, διότι αδίκως θα τρέξουμε. Της δεύτερης καταστάσεως γνώρισμα είναι η πλήρης υποδοχή και υπομονή κάθε ατιμίας. Εκείνον δε (που ανήκει στην πρώτη περίπτωση), τον άνθρωπο δηλαδή που πενθεί, τον τυραννούν πολλές φορές οι αμαρτωλές συνήθειες και αναμνήσεις του παρελθόντος. Και αυτό βέβαια δεν είναι κάτι το παράδοξο.
10. Ο λόγος για τις ένοχες πράξεις και για τις πτώσεις είναι σκοτεινός και ακατανόητος για κάθε ψυχή. Είναι δύσκολο να γνωρίζουμε ποιες πτώσεις μας προέρχονται από αμέλεια, ποιες από σκόπιμη εγκατάλειψη του Θεού και ποιες από αποστροφή του Θεού. Το μόνο που κάποιος μου εξήγησε είναι, ότι όσες μας συμβαίνουν από σκόπιμη παραχώρηση του Θεού έχουν σύντομη επανόρθωση, διότι ο Θεός που μας παρέδωσε δεν μας αφήνει επί πολύ αιχμαλώτους σε αυτές.
11. Όσοι πέσαμε, ας πολεμήσουμε προ πάντων τον δαίμονα της λύπης. Διότι αυτός έρχεται δίπλα μας την ώρα της προσευχής, μας ενθυμίζει την προηγουμένη μας παρρησία και προσπαθεί να αχρηστεύσει την προσευχή μας.
12. Μη τρομάξεις όταν πέφτεις κάθε ημέρα, και μη εγκαταλείψεις τον αγώνα. Αντιθέτως να στέκεσαι ανδρείως και οπωσδήποτε θα ευλαβηθεί την υπομονή σου ο φύλακας άγγελός σου. Όσο είναι ακόμη πρόσφατο και ζεστό το τραύμα, τόσο και ευκολότερα θεραπεύεται. Ενώ τα τραύματα που χρόνισαν, σαν παραμελημένα και αποσκληρυμένα, δύσκολα θεραπεύονται, και χρειάζονται για να ιατρευθούν πολύ κόπο και νυστέρι και ξυράφι και το εδώ πυρ των καυτηριασμών, (δηλαδή το πύρ των εδώ θλίψεων, έν αντιθέσει με το μελλοντικό πύρ της κολάσεως).
13. Πολλά ψυχικά τραύματα που χρόνισαν είναι ανίατα. Στον Θεό όμως όλα είναι δυνατά.
Πριν από την πτώση οι δαίμονες αποκαλούν τον Θεό φιλάνθρωπο. Μετά όμως από την πτώση τον αποκαλούν σκληρό.
14. Εάν μετά από την μεγάλη σου πτώση πέσεις και σε κάποιο μικρό αμάρτημα και σου πει ο λογισμός, «είθε να μην έπεφτες σ΄ εκείνο το μεγάλο, τούτο το μικρό δεν είναι τίποτε το σπουδαίο», μην τον παραδεχθείς αυτόν τον λογισμό. (Και τα μικρά πράγματα έχουν την σημασία τους). Πολλές φορές μάλιστα μερικά μικρά δώρα καταπράϋναν τον μεγάλο θυμό του δικαστού.
15. Όποιος πραγματικά εξοφλεί αμαρτίες, την ημέρα που δεν πένθησε την θεωρεί χαμένη, έστω και αν έπραξε κατ΄ αυτήν μερικά άλλα καλά έργα.
16. Κανείς από τους πενθούντες ας μη περιμένει την πληροφορία της συγχωρήσεως την στιγμή του θανάτου. Διότι κάτι που είναι άγνωστο είναι και αβέβαιο. Γι΄ αυτό και κάποιος έλεγε: «Άφησε με να αισθανθώ αναψυχή με την πληροφορία της συγχωρήσεως, πριν πεθάνω και πριν απέλθω από την ζωή αυτή απληροφόρητος» (πρβλ. Ψαλμ. λη΄ 14).
17. Όπου εμφανισθεί το Πνεύμα του Κυρίου, ο δεσμός για τις αμαρτίες λύθηκε. Όπου εμφανισθεί απέραντη ταπείνωση, ο δεσμός για τις αμαρτίες λύθηκε. Όσοι τυχόν (έφυγαν από την ζωή) χωρίς αυτά τα δύο, ας μη πλανώνται. Είναι δεμένοι.
18. Μόνο αυτοί που ζουν στον κόσμο, μένουν ξένοι προς τις πληροφορίες που ανέφερα, και μάλιστα στην πρώτη, (στην εμφάνιση της χάριτος του Αγίου Πνεύματος). Μερικοί από τους κοσμικούς αγωνίζονται με την ελεημοσύνη, και καταλαβαίνουν την ωφέλεια της την ώρα του θανάτου τους.
19. Όποιος θρηνεί τον εαυτό του, δεν βλέπει τον θρήνο ή την πτώση ή την επίπληξη του άλλου.
20. Ο σκύλος που δαγκώθηκε από κάποιο θηρίο, εξαγριώνεται περισσότερο προς αυτό και από τον πόνο της πληγής μαίνεται σφοδρότερα εναντίον του. (Παρόμοια συμπεριφέρεται προς τους δαίμονες ο μοναχός που πληγώθηκε από αυτούς).
21. Όταν η συνείδηση παύσει να μας ελέγχει για αμαρτίες, ας προσέξουμε μήπως αυτό δεν οφείλεται στην καθαρότητα, αλλά στην κόπωση και άμβλυνση αυτής, της συνειδήσεως, εξ αιτίας πλήθους αμαρτιών.
22. Απόδειξη ότι έσβησε το χρέος των αμαρτιών μας είναι το να θεωρούμε πάντοτε χρεώστη τον εαυτό μας.
23. Τίποτε δεν υπάρχει ίσο ή ανώτερο από τους οικτιρμούς του Θεού. Γι΄ αυτό όποιος απελπίζεται σφάζει ο ίδιος τον εαυτό του.
24. Σημείο της πραγματικής και επιμελούς μετανοίας είναι το να θεωρούμε τον εαυτό μας άξιο για όλες τις θλίψεις που μας συμβαίνουν -τις ορατές (που προέρχονται από τα πράγματα και από τους ανθρώπους) και τις αόρατες (που προέρχονται από τους δαίμονες)- και για πολύ περισσότερες.
25. Ο Μωϋσής αφού αξιώθηκε να δει τον Θεό στην βάτο, επέστρεψε πάλι στην Αίγυπτο, η οποία υποδηλοί το πνευματικό σκότος, και ίσως υποχρεώθηκε να κατασκευάζει πλίνθους στον Φαραώ, ο οποίος υποδηλοί τον διάβολο. Πλην όμως πάλι ανέβηκε στην βάτο, και όχι μόνο σ΄ αυτήν, αλλά και στο όρος Σινά, (το οποίο υποδηλοί τα ύψη των αρετών). Όποιος εννόησε το παράδειγμα, ποτέ δεν θα απελπισθεί για την σωτηρία του. Επτώχευσε και ο μέγας Ιώβ, αλλ΄ έπειτα απέκτησε διπλάσιο πλούτο.
26. Στους ράθυμους οι πτώσεις μετά την μοναχική τους κλήση είναι πολύ σοβαρές. Διότι πλήττουν την ελπίδα (της πνευματικής προόδου και κατακτήσεως) της απάθειας. Και διότι τους δημιουργούν την ιδέα ότι θα θεωρούνται ευτυχείς, εάν έστω κατορθώσουν και σηκωθούν από τον λάκκο (της αμαρτίας).
27. Πρόσεχε! Πρόσεχε καλά! Δεν είμαστε υποχρεωμένοι να επιστρέψουμε από τον ίδιο δρόμο που πλανηθήκαμε, αλλά από άλλον συντομώτερο, (από τον δρόμο δηλαδή της ταπεινώσεως).
28. Είδα δύο που βάδιζαν (προς τον Θεό) καθ΄ όμοιο τρόπο και στον ίδιο καιρό. Ο ένας ήταν ηλικιωμένος και με περισσότερους ασκητικούς κόπους. Ο άλλος ήταν ένας νεαρός μαθητής, και «προέδραμε τάχιον» (= έτρεξε γρηγορότερα) από τον ηλικιωμένο, και «ήλθε πρώτος είς το μνημείον» (Ιωάν. κ΄ 4) της ταπεινώσεως.
29. Ας προσέξουμε όλοι, και ιδιαίτερα όσοι γνωρίσαμε πτώσεις, να μη προσβληθεί η καρδιά μας από την νόσο του ασεβούς Ωριγένους. Διότι η βδελυκτή αυτή νόσος, προβάλλοντας την φιλανθρωπία του Θεού, γίνεται ευπρόσδεκτη στους φιλήδονους.
«Με την μελέτη μου και την περισυλλογή μου θα ανάψει μέσα μου πυρ» (Ψαλμ. λη΄ 4). Μάλλον με την μετάνοια μου θα ανάψει μέσα μου το πυρ της προσευχής, και αυτό θα κάψει κάθε αμαρτία.
30. Όρος για σένα και τύπος και υπογραμμός και παράδειγμα μετανοίας ας είναι οι προηγούμενοι άγιοι κατάδικοι, και δεν θα σου χρειασθεί σε όλη την ζωή κανένα άλλο βιβλίο, έως ότου λάμψει εμπρός σου ο Χριστός, ο Υιός του Θεού και Θεός, κατά την ημέρα της αναστάσεως – εννοώ της πνευματικής αναστάσεως που θα σου φέρει η πραγματική και επιμελής μετάνοια.
Εσύ που μετανόησες, ανέβηκες στην Πέμπτη βαθμίδα. Καθάρισες με την μετάνοια τις πέντε αισθήσεις και με την εκούσια τιμωρία και κόλαση γλύτωσες την ακουσία.